Γερμανία – Περίπου ένας στους τέσσερις ανθρώπους στη Γερμανία εμφανίζεται δεκτικός σε θεωρίες συνωμοσίας, παρότι η χώρα συγκαταλέγεται στις λιγότερο επιρρεπείς στην Ευρώπη. Αυτό προκύπτει από συγκριτική μετα-μελέτη ερευνητών του Πανεπιστημίου του Πάσσαου, η οποία εξετάζει τη σχέση ανάμεσα στη συνωμοσιολογική σκέψη και τη δημοκρατία. Η δεκτικότητα, πάντως, δεν σημαίνει ότι όλοι αποδέχονται τις ίδιες θεωρίες.
Τα σημαντικότερα σε μία ματιά
- Η Γερμανία κατατάσσεται δεύτερη μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών με τη μικρότερη δεκτικότητα σε θεωρίες συνωμοσίας, μετά τη Σουηδία.
- Σε συγκεκριμένο ερώτημα της Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας, το 12,8% των ερωτηθέντων στη Γερμανία συμφώνησε ότι μια μικρή μυστική ομάδα καθορίζει τις σημαντικές αποφάσεις της παγκόσμιας πολιτικής.
- Οι ερευνητές διαπιστώνουν ότι οι συνωμοσιολογικές αφηγήσεις αποκτούν μεγαλύτερη πολιτική επιρροή μέσω οργανωμένων δικτύων και αλγοριθμικής ενίσχυσης.
Η μελέτη «Conspiracism in Comparison – The Case of Germany» εκπονήθηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού ερευνητικού προγράμματος Horizon Europe TaCT-FoRSED. Οι επιστήμονες συνδύασαν διεθνείς αναλύσεις περιπτώσεων, έρευνες κοινής γνώμης και δείκτες δημοκρατίας, προκειμένου να διαμορφώσουν μια πρώτη συγκριτική εικόνα. Δεν πρόκειται για μία ενιαία δημοσκόπηση με το ίδιο ερώτημα σε όλες τις χώρες.
Στη συγκεκριμένη ευρωπαϊκή σύγκριση, μόνο η Σουηδία καταγράφει μικρότερη δεκτικότητα από τη Γερμανία, ενώ η Αυστρία βρίσκεται στο αντίθετο άκρο. Τα ποσοστά μεταβάλλονται ανάλογα με την αφήγηση που εξετάζεται: άλλο είναι η γενική δυσπιστία απέναντι σε υποτιθέμενες μυστικές ελίτ και άλλο η συμφωνία με έναν επιμέρους ισχυρισμό. Γι’ αυτό το 12,8% της Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας δεν ταυτίζεται με την ευρύτερη εκτίμηση για περίπου έναν στους τέσσερις.
Πού εντοπίζεται μεγαλύτερη δεκτικότητα στη Γερμανία
Οι θεωρίες συνωμοσίας συναντώνται σε όλα τα κοινωνικά στρώματα, όμως η μετα-μελέτη εντοπίζει αξιοσημείωτες διαφοροποιήσεις ανά πολιτικό χώρο και γεωγραφική περιοχή. Ο πολιτικός επιστήμονας Stefan Christoph, κύριος συγγραφέας της έρευνας, επισημαίνει ιδιαίτερα την άκρα δεξιά και τα υψηλά επίπεδα συνωμοσιολογικής νοοτροπίας μεταξύ υποστηρικτών της AfD. Αναφέρεται επίσης σε διαχρονική διαφορά ανάμεσα στην ανατολική και τη δυτική Γερμανία.
Η κοινωνιολόγος Michelle Schweitzer από το Πανεπιστήμιο της Λειψίας, η οποία συμμετείχε στην ερευνητική επισκόπηση, συνδέει τη μεγαλύτερη απήχηση τέτοιων αφηγήσεων σε τμήματα της ανατολικής Γερμανίας με ιστορικές εμπειρίες από το καθεστώς της ΛΔΓ και με το αίσθημα κοινωνικής ή δομικής περιθωριοποίησης. Πρόκειται για ερμηνεία της ερευνήτριας, όχι για χαρακτηριστικό που αποδίδεται συλλήβδην στους κατοίκους μιας περιοχής.
Η πίστη σε μια συνωμοσία δεν σημαίνει πάντα απόρριψη της δημοκρατίας
Ένα από τα κρίσιμα συμπεράσματα που αναδεικνύει η Schweitzer είναι ότι σχετικά λίγοι από όσους πιστεύουν σε θεωρίες συνωμοσίας απορρίπτουν πλήρως τη δημοκρατία. Ορισμένοι εξακολουθούν να θεωρούν απαραίτητες τις εκλογές και την ελευθερία της έκφρασης, ακόμη κι αν αμφισβητούν επιστημονικά συμπεράσματα, όπως εκείνα για την κλιματική αλλαγή.
Η ερευνήτρια αντιπαραβάλλει αυτή τη στάση με εκείνη των «Reichsbürger», ανθρώπων που αμφισβητούν τη νομιμότητα ή ακόμη και την ύπαρξη του γερμανικού κράτους και διαμορφώνουν παράλληλες δομές. Για την αξιολόγηση της επίδρασης στη δημοκρατία, επομένως, έχει σημασία όχι μόνο η αποδοχή μιας συνωμοσιολογικής ιδέας αλλά και η στάση απέναντι στους δημοκρατικούς θεσμούς.
Γιατί οι θεωρίες αποκτούν μεγαλύτερη πολιτική δύναμη
Σύμφωνα με τον Christoph, οι θεωρίες συνωμοσίας δεν είναι σήμερα αναγκαστικά πιο διαδεδομένες από ό,τι στο παρελθόν, είτε στη Γερμανία είτε συνολικά στην Ευρώπη. Εκείνο που έχει ενισχυθεί είναι η δυνατότητά τους να επηρεάζουν την πολιτική και την κοινωνική ζωή. Ο ερευνητής αποδίδει μέρος αυτής της εξέλιξης σε οργανωμένες ομάδες, δίκτυα μέσων που διακινούν συνωμοσιολογικές αφηγήσεις και αλγορίθμους που προωθούν πολωτικό περιεχόμενο.
Ως απάντηση προτείνει ενίσχυση της παιδείας στα μέσα ενημέρωσης σε σχολεία και πανεπιστήμια, ενημερωτικές δράσεις, ανεξάρτητη δικαιοσύνη, ποιοτική δημοσιογραφία και περισσότερες δυνατότητες συμμετοχής των πολιτών στις πολιτικές διαδικασίες. Στις προτάσεις του περιλαμβάνεται και η στήριξη της κοινωνίας των πολιτών.
Η ερευνητική ομάδα σχεδιάζει στη συνέχεια να συγκρίνει πιο άμεσα την επίδραση της συνωμοσιολογικής σκέψης στις δημοκρατικές διαδικασίες οκτώ χωρών: Γερμανίας, Βουλγαρίας, Γαλλίας, Ηνωμένου Βασιλείου, Αυστρίας, Ισπανίας, Σλοβακίας και Τσεχίας.
Πηγές πληροφοριών: Πανεπιστήμιο του Πάσσαου, Ευρωπαϊκή Κοινωνική Έρευνα (ESS), ερευνητικό πρόγραμμα TaCT-FoRSED.
