Η 13η Νοεμβρίου 2026 είχε χαρακτηριστεί πριν από 66 χρόνια ως «ημέρα του τέλους του κόσμου» από τον διακεκριμένο Αυστροαμερικανό φυσικό Heinz von Foerster.
Με βάση την ιστορική αύξηση του παγκόσμιου πληθυσμού, ο επιστήμονας υπολόγισε ότι εκείνη την ημέρα ο αριθμός των ανθρώπων θα έτεινε μαθηματικά στο άπειρο. Η παράδοξη πρόβλεψη αναδεικνύει σήμερα τα όρια των μοντέλων που προεκτείνουν ιστορικές τάσεις στο μέλλον.
Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Science στις 4 Νοεμβρίου 1960. Ο von Foerster (1911–2002), φυσικός και φιλόσοφος γεννημένος στην Αυστρία, είχε εγκατασταθεί στις ΗΠΑ το 1949 και εργαζόταν στο Πανεπιστήμιο του Ιλινόι όταν παρουσίασε την εργασία μαζί με δύο συναδέλφους του. Υπήρξε επίσης συνιδρυτής του ριζοσπαστικού κονστρουκτιβισμού και της κυβερνητικής.
Πώς προέκυψε η ημερομηνία της «συντέλειας»
Ο επιστήμονας είχε διαπιστώσει ότι για πολλούς αιώνες ο ανθρώπινος πληθυσμός δεν αυξανόταν απλώς εκθετικά, αλλά με ολοένα επιταχυνόμενο ρυθμό. Στο μαθηματικό του μοντέλο, ο χρόνος που απαιτούνταν για τον διπλασιασμό του πληθυσμού μειωνόταν συνεχώς, ώσπου στις 13 Νοεμβρίου 2026 θα μηδενιζόταν.
Στην εργασία του περιέγραφε με σκωπτικό τρόπο μια ανθρωπότητα που δεν θα πέθαινε από την πείνα, αλλά θα συνθλιβόταν από τον ίδιο της τον αριθμό. Η ημερομηνία συνέπιπτε με τα 115α γενέθλιά του. Όπως είχε επισημάνει τότε το περιοδικό Time, ο von Foerster δεν πίστευε κυριολεκτικά ότι οι άνθρωποι θα γίνονταν άπειροι, αλλά χρησιμοποιούσε το ακραίο αποτέλεσμα για να υπογραμμίσει τον κίνδυνο μιας ανεξέλεγκτης πληθυσμιακής αύξησης, την οποία ακόμη και οι καλύτερες τεχνολογίες παραγωγής τροφίμων δεν θα μπορούσαν να ακολουθήσουν.
Ως μηχανισμό ελέγχου πρότεινε έναν «ρυθμιστή πληθυσμού» (peoplo-stat), κατά το πρότυπο του θερμοστάτη, που θα διατηρούσε τον πληθυσμό σε επιθυμητό επίπεδο. Μεταξύ των μέτρων που ανέφερε ήταν η υψηλή φορολόγηση οικογενειών με περισσότερα από δύο παιδιά.
Γιατί η εξίσωση λειτούργησε στο παρελθόν αλλά όχι ως πρόβλεψη
Το εντυπωσιακό στοιχείο είναι ότι το μοντέλο περιέγραφε με εξαιρετική ακρίβεια τα δημογραφικά δεδομένα από το 1600 έως περίπου τα μέσα του 20ού αιώνα. Αυτό επισημαίνουν τόσο ο δημογράφος Dalkhat Ediev του Διεθνούς Ινστιτούτου Εφαρμοσμένης Ανάλυσης Συστημάτων (IIASA), στο Laxenburg κοντά στη Βιέννη, όσο και ο οικονομολόγος Javier Birchenall του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στη Σάντα Μπάρμπαρα.
Ο Birchenall εξηγεί ότι το πρόβλημα δεν βρισκόταν στα μαθηματικά: ο von Foerster είχε αποτυπώσει σωστά μια μορφή αύξησης ταχύτερης από την εκθετική, τη λεγόμενη υπερβολική αύξηση. Το σφάλμα ήταν η αντιμετώπιση μιας προσωρινής δημογραφικής τάσης ως αμετάβλητου, καθολικού νόμου, παρότι οι κοινωνικές συνθήκες μεταβάλλονται.
Ο Ediev τονίζει ότι η ιστορική επιτάχυνση συνδεόταν κυρίως με τη μεγάλη πτώση της θνησιμότητας, ιδιαίτερα της παιδικής. Όταν η παιδική θνησιμότητα έφτασε σε χαμηλά επίπεδα, αυτός ο παράγοντας δεν μπορούσε να συνεχίσει να επιταχύνει την αύξηση με τον ίδιο τρόπο. Επιπλέον, τα βιολογικά όρια της γονιμότητας δεν θα επέτρεπαν στο υπερβολικό μοντέλο να ισχύει επ’ αόριστον.
Στην πορεία της δημογραφικής μετάβασης μειώθηκε και ο επιθυμητός αριθμός παιδιών. Ο Ediev επικαλείται έρευνες σύμφωνα με τις οποίες οι άνθρωποι σχεδόν σε όλο τον κόσμο επιθυμούν περίπου δύο παιδιά. Η πτώση των γεννήσεων έχει επιβραδύνει σημαντικά την πληθυσμιακή αύξηση και έχει δημιουργήσει προοπτική μείωσης του πληθυσμού σε πολλές χώρες.
Η αντίστροφη «πρόβλεψη» για το 3108
Για να δείξει τον κίνδυνο της μηχανικής προέκτασης μιας σημερινής τάσης, ο Birchenall παρουσίασε ένα αντίστροφο υποθετικό σενάριο: αν ο σημερινός ρυθμός φυσικής μείωσης του πληθυσμού της Ιαπωνίας, 0,77%, θεωρούνταν παγκόσμιος και μόνιμος, ο πλανήτης θα έμενε χωρίς ανθρώπους στις 5 Μαΐου 3108.
Ο ίδιος επισημαίνει ότι και αυτό το αποτέλεσμα είναι απίθανο, παρότι οι ανησυχίες για τη γήρανση των κοινωνιών έχουν πραγματική βάση. Η προειδοποίησή του αφορά επίσης τις προβλέψεις για την τεχνολογική πρόοδο και την τεχνητή νοημοσύνη: οι σημερινοί ταχείς ρυθμοί εξέλιξης δεν σημαίνουν ότι η επιτάχυνση θα συνεχίζεται για πάντα.
Ο Ediev αναγνωρίζει, πάντως, μια πιθανή ουσιαστική διαπίστωση στο ιστορικό μοντέλο: μεγαλύτεροι πληθυσμοί μπορούν να παράγουν περισσότερη γνώση και τεχνολογική πρόοδο, να βελτιώνουν την επιβίωση και έτσι να ενισχύουν περαιτέρω την αύξησή τους. Αυτή η θετική ανατροφοδότηση ενδέχεται να εξηγεί γιατί η εξίσωση ταίριαζε τόσο καλά στο παρελθόν, χωρίς να μπορεί να ισχύει απεριόριστα.
Συνέδριο στη Βιέννη στις 13 Νοεμβρίου
Την ημερομηνία που είχε επιλέξει ο von Foerster, στις 13 Νοεμβρίου 2026, το Complexity Science Hub (CSH) Vienna διοργανώνει στη Βιέννη μια «διάσκεψη για το τέλος του κόσμου». Επιστήμονες θα εξετάσουν την αξία και τις παγίδες των αποκαλυπτικών προβλέψεων, αντιπαραβάλλοντας το παλιό μοντέλο με τα σύγχρονα δημογραφικά δεδομένα.
Η συζήτηση θα καλύψει επίσης το αναμενόμενο μέγιστο του παγκόσμιου πληθυσμού, τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές συνέπειές του και τις πιθανές στρατηγικές προσαρμογής.
