Γερμανία – Η ραγδαία ανατίμηση που καταγράφεται στις τιμές των τροφίμων από τις αρχές της τρέχουσας δεκαετίας διαμορφώνει ένα ασφυκτικό οικονομικό περιβάλλον για εκατομμύρια νοικοκυριά, αναγκάζοντας το πολιτικό σύστημα να αναζητήσει άμεσες παρεμβατικές λύσεις. Ενώ ο γενικός δείκτης του πληθωρισμού διατηρείται σε χαμηλότερα επίπεδα, το κόστος των βασικών αγαθών επιβαρύνει δυσανάλογα τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς, προκαλώντας έντονες κοινωνικές πιέσεις. Οι διαβουλεύσεις στα ανώτατα κυβερνητικά κλιμάκια εστιάζουν πλέον στη δημιουργία θεσμικών αναχωμάτων, προκειμένου να αποτραπεί η περαιτέρω υποβάθμιση του βιοτικού επιπέδου και να ελεγχθούν οι πρακτικές τιμολόγησης των μεγάλων λιανεμπορικών αλυσίδων.
Τα σημαντικότερα με μια ματιά
- Οι τιμές των τροφίμων έχουν αυξηθεί κατά 37% από τον Ιανουάριο του 2020.
- Εξετάζονται στοχευμένες μειώσεις στον ΦΠΑ για την ανακούφιση των καταναλωτών.
- Στο τραπέζι η δημιουργία παρατηρητηρίου τιμών ενάντια στη συρρίκνωση συσκευασιών.
- Προτείνεται η εφαρμογή ενός εθνικού καλαθιού με προσιτά βασικά αγαθά.
Η αποκλίνουσα πορεία των τιμών αποτυπώνεται ξεκάθαρα στα επίσημα δεδομένα, καθώς η διαφορά μεταξύ της γενικής οικονομικής τάσης και του κόστους διατροφής διευρύνεται σταθερά. Το γεγονός αυτό πλήττει πρωτίστως τις κοινωνικές ομάδες με χαμηλότερα εισοδήματα, οι οποίες αναγκάζονται να δαπανούν το μεγαλύτερο μέρος των διαθέσιμων πόρων τους για την κάλυψη θεμελιωδών αναγκών, περιορίζοντας παράλληλα την ποιότητα των επιλογών τους.
Το χάσμα των εισοδημάτων: Πώς η ακρίβεια αλλάζει τις καταναλωτικές συνήθειες
Αναλύοντας τα αναλυτικά στοιχεία που δημοσιεύει το Ομοσπονδιακό Στατιστικό Γραφείο (Destatis), προκύπτει μια εξαιρετικά δυσοίωνη εικόνα για την αγοραστική δύναμη των πολιτών, καθώς από τον Ιανουάριο του 2020 ο μέσος όρος ανατιμήσεων στα τρόφιμα αγγίζει το 37%, ξεπερνώντας κατά πολύ τον γενικό πληθωρισμό του 23%. Οι μεγαλύτερες αυξήσεις εντοπίζονται στις κονσέρβες φρούτων, οι οποίες καταγράφουν άλμα της τάξης του 81% σε σύγκριση με την περίοδο πριν από την πανδημία. Ακολουθούν το κακάο με άνοδο 76% και η σοκολάτα με 72%, ενώ βασικά είδη διατροφής όπως τα κατεψυγμένα λαχανικά, το βοδινό κρέας, το ηλιέλαιο και το ελαιόλαδο ξεπερνούν το φράγμα του 50%.
Στον αντίποδα, μόλις το 15% των καταγεγραμμένων προϊόντων διατηρεί αυξήσεις μικρότερες από τον επίσημο πληθωρισμό, μια κατηγορία που περιλαμβάνει αγαθά όπως οι πατάτες, το αλάτι, τα θαλασσινά και ορισμένα αλκοολούχα ποτά. Αυτή η ανισομερής κατανομή των βαρών αναγκάζει μεγάλο τμήμα του πληθυσμού να αναθεωρήσει ριζικά τον τρόπο διαβίωσής του. Ενδεικτική είναι η περίπτωση εικοσιεννιάχρονης μητέρας από το κρατίδιο της Θουριγγίας, η οποία αναφέρει στον γερμανικό τύπο ότι προϊόντα όπως το ψωμί αντιμετωπίζονται πλέον ως είδη πολυτελείας, αποτυπώνοντας την καθημερινή αγωνία χιλιάδων μονογονεϊκών οικογενειών.
Η Ομοσπονδία Ενώσεων Καταναλωτών υπογραμμίζει πως το 70% των πολιτών με καθαρό μηνιαίο εισόδημα κάτω των 2.000 ευρώ προβαίνει σε δραστικές περικοπές, στρεφόμενο μαζικά σε φθηνότερα, υπερεπεξεργασμένα προϊόντα εις βάρος των φρέσκων τροφίμων. Εκπρόσωποι της ομοσπονδίας προειδοποιούν ότι η αδυναμία πρόσβασης σε ποιοτική διατροφή μεταθέτει το οικονομικό βάρος στο σύστημα υγείας μακροπρόθεσμα, ζητώντας την άμεση θεσμική προστασία των βασικών αγαθών ανεξαρτήτως εισοδηματικών κριτηρίων.
Η παρέμβαση στον ΦΠΑ: Το πολιτικό παρασκήνιο για τις μειώσεις φόρων
Μία από τις πλέον συζητημένες στρατηγικές για την αποκλιμάκωση της πίεσης αφορά την αναμόρφωση του φορολογικού πλαισίου στα είδη πρώτης ανάγκης, όπου σήμερα εφαρμόζεται ο μειωμένος συντελεστής του 7% έναντι του κανονικού 19%. Σε κοινοβουλευτικό επίπεδο, οι πολιτικές παρατάξεις προσεγγίζουν το ζήτημα από διαφορετικές αφετηρίες, με κόμματα της αντιπολίτευσης να απαιτούν τον πλήρη μηδενισμό του φόρου στα βασικά τρόφιμα, ενώ άλλοι πολιτικοί σχηματισμοί επικεντρώνονται στον εξορθολογισμό συγκεκριμένων κατηγοριών, επισημαίνοντας την παραδοξότητα να φορολογούνται οι βρεφικές τροφές με υψηλότερο συντελεστή από τις ζωοτροφές.
Η αποτελεσματικότητα μιας τέτοιας φορολογικής ελάφρυνσης υποστηρίζεται από τα ερευνητικά δεδομένα του Ινστιτούτου Ifo, το οποίο ανέλυσε την προσωρινή μείωση του ΦΠΑ που εφαρμόστηκε το δεύτερο εξάμηνο του 2020. Σύμφωνα με τα ευρήματα, το ποσοστό μετακύλισης του οφέλους προς τον τελικό καταναλωτή ανήλθε στο 70%, οδηγώντας σε μια μεσοσταθμική μείωση των τιμών κατά 1,3% στα ράφια των καταστημάτων. Η ευρωπαϊκή εμπειρία από χώρες όπως η Ισπανία και η Πολωνία καταδεικνύει μάλιστα ότι το ποσοστό αυτό μπορεί να ξεπεράσει το 90% σε βάθος εξαμήνου, εξουδετερώνοντας την αρχική διστακτικότητα των εμπόρων.
Η υιοθέτηση παρόμοιων μέτρων κερδίζει έδαφος σε διεθνές επίπεδο, με την Αυστρία να νομοθετεί τη μείωση του φόρου στο 4,9% για προϊόντα όπως τα γαλακτοκομικά, τα δημητριακά και τα φρέσκα λαχανικά, δημιουργώντας ένα ισχυρό προηγούμενο για τις γειτονικές οικονομίες. Ακόμη και σε απομακρυσμένες αγορές, όπως αυτή της Ιαπωνίας, οι νομοθετικές πρωτοβουλίες κινούνται προς την κατεύθυνση των προσωρινών φορολογικών ελαφρύνσεων ως μέσο ανάσχεσης της πληθωριστικής ορμής.
Η παγίδα της συρρίκνωσης: Γιατί οι συσκευασίες μικραίνουν στα ράφια
Μια παράλληλη και συχνά αθέατη διάσταση της ακρίβειας αφορά τη σιωπηλή μείωση της ποσότητας των προϊόντων με παράλληλη διατήρηση ή και αύξηση της λιανικής τιμής, μια πρακτική που οι αναλυτές της αγοράς ονομάζουν συρρίκνωση του πληθωρισμού (shrinkflation). Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν γνωστές εταιρείες τροφίμων, με τις σοκολάτες Milka να μειώνονται από τα 100 στα 90 γραμμάρια, τα ζελεδάκια Haribo από τα 200 στα 175 γραμμάρια, και τις μαργαρίνες Rama να διαθέτουν πλέον 400 αντί για 500 γραμμάρια ανά συσκευασία, χωρίς οι καταναλωτές να γίνονται άμεσα κοινωνοί αυτών των παρεμβάσεων.
Για την καταπολέμηση αυτών των παραπλανητικών τεχνικών, ισχυροί καταναλωτικοί φορείς διεκδικούν τη σύσταση ενός κρατικού παρατηρητηρίου τιμών, αντλώντας τεχνογνωσία από τα επιτυχημένα μοντέλα της Γαλλίας, της Ιταλίας και της Ισπανίας. Οι υπηρεσίες αυτές παρακολουθούν συστηματικά τις διακυμάνσεις εκατοντάδων κωδικών σε πραγματικό χρόνο, επιβάλλοντας αυστηρές κυρώσεις σε βιομηχανίες που παραλείπουν να ενημερώσουν το καταναλωτικό κοινό για τη μείωση του καθαρού βάρους των προϊόντων τους.
Ωστόσο, η Ομοσπονδιακή Ένωση Γερμανικής Βιομηχανίας Τροφίμων εκφράζει έντονες αντιρρήσεις, υποστηρίζοντας πως η παρακολούθηση περισσοτέρων από 60.000 διαφορετικών κωδικών θα οδηγήσει στη δημιουργία ενός γραφειοκρατικού τέρατος χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα για τον μέσο αγοραστή. Παρά τις αντιδράσεις της βιομηχανίας, πολιτικά στελέχη προωθούν την ιδέα της απόλυτης διαφάνειας, προτείνοντας μάλιστα τη δημιουργία εξειδικευμένων ψηφιακών εφαρμογών που θα παρέχουν ελεύθερη πρόσβαση στα δεδομένα τιμολόγησης.
Το μοντέλο του καλαθιού: Η υποχρεωτική συγκράτηση τιμών και τα πρόστιμα
Μια εναλλακτική προσέγγιση που εξετάζεται σοβαρά βασίζεται στη δημιουργία ενός ειδικού καταλόγου προστατευμένων προϊόντων, του λεγόμενου εθνικού καλαθιού, το οποίο θα προσφέρεται σε ελεγχόμενες τιμές. Το σχέδιο περιλαμβάνει την υποχρέωση των μεγάλων λιανεμπόρων να διαθέτουν συγκεκριμένες κατηγορίες αγαθών, όπως τοπικά φρούτα, κρέατα και αρτοσκευάσματα, με χαμηλό περιθώριο κέρδους, διασφαλίζοντας την επισιτιστική ασφάλεια των πιο ευάλωτων στρωμάτων.
Ο σχεδιασμός αυτός αντλεί έμπνευση από το αυστηρό κανονιστικό πλαίσιο της Ελλάδας, όπου επιχειρήσεις με ετήσιο κύκλο εργασιών άνω των 90 εκατομμυρίων ευρώ υποχρεούνται νομικά να εντάσσουν επιλεγμένους κωδικούς σε εβδομαδιαίες λίστες προσιτών τιμών. Οι ελεγκτικοί μηχανισμοί εποπτεύουν στενά τη διαδικασία, εξασφαλίζοντας ειδική σήμανση στα καταστήματα και επιβάλλοντας αυστηρά διοικητικά πρόστιμα που κλιμακώνονται από τα 1.000 έως τα 50.000 ευρώ για τους παραβάτες.
Παρ’ όλα αυτά, η μακροοικονομική αποτελεσματικότητα του μέτρου αμφισβητείται από πολλούς αναλυτές. Ενώ οι αρμόδιες αρχές αναφέρουν αισθητή υποχώρηση του κόστους για τα ενταγμένα προϊόντα, δεν υπάρχουν αδιάσειστα στοιχεία που να επιβεβαιώνουν μια γενικευμένη πτώση του επισιτιστικού πληθωρισμού, με εκπροσώπους του λιανεμπορίου να θεωρούν το μέτρο περισσότερο επικοινωνιακό παρά ουσιαστικό.
Η αντίδραση της αγοράς: Τι απαντούν οι μεγάλες αλυσίδες σούπερ μάρκετ
Η προοπτική μιας οργανωμένης κρατικής παρέμβασης συναντά το ισχυρό μέτωπο άρνησης από τις κορυφαίες επιχειρήσεις του κλάδου, οι οποίες υπεραμύνονται της αυτορρύθμισης της αγοράς. Διοικητικά στελέχη κολοσσών όπως η Aldi, το Lidl, το Kaufland και το Penny δηλώνουν πως η υφιστάμενη στρατηγική τους εξασφαλίζει ήδη την παροχή βασικών ειδών διατροφής σε εξαιρετικά ανταγωνιστικές τιμές, καθιστώντας περιττή την επιβολή ενός υποχρεωτικού εθνικού καταλόγου.
Την ίδια στάση τηρεί και η κεντρική ένωση των λιανεμπόρων, προειδοποιώντας ότι οι βίαιες παρεμβάσεις στους μηχανισμούς διαμόρφωσης των τιμών επιφέρουν συχνά το αντίθετο αποτέλεσμα. Οι εκπρόσωποι του κλάδου υπογραμμίζουν ότι η επιβολή τεχνητών περιορισμών στα περιθώρια κέρδους συγκεκριμένων προϊόντων θα αναγκάσει τις επιχειρήσεις να μετακυλίσουν το κόστος σε άλλες κατηγορίες αγαθών, πυροδοτώντας έναν νέο, ανεξέλεγκτο κύκλο ανατιμήσεων που θα πλήξει τελικά το σύνολο των καταναλωτών.
