Δουβλίνο – Έναν μηχανισμό που επιτρέπει σε ορισμένα καρκινικά κύτταρα να επιβιώνουν μετά τη χημειοθεραπεία εντόπισαν ερευνητές του Trinity College Dublin.
Τα λεγόμενα «κύτταρα-ζόμπι» αποφεύγουν τον προγραμματισμένο κυτταρικό θάνατο, ενώ πειράματα σε ποντίκια έδειξαν ότι η άμυνά τους μπορεί να εξουδετερωθεί με συγκεκριμένες ουσίες. Τα ευρήματα ανοίγουν μια ερευνητική προοπτική για την αντιμετώπιση της επανεμφάνισης όγκων, χωρίς ακόμη να αποδεικνύουν αποτελεσματικότητα σε ανθρώπους.
Πώς δημιουργούνται τα «κύτταρα-ζόμπι»
Η χημειοθεραπεία μπορεί να προκαλέσει βλάβες στο DNA των καρκινικών κυττάρων, ενεργοποιώντας την απόπτωση, δηλαδή τον μηχανισμό με τον οποίο ο οργανισμός οδηγεί ένα κατεστραμμένο κύτταρο στον θάνατο. Ωστόσο, δεν ανταποκρίνονται όλα τα κύτταρα με τον ίδιο τρόπο. Ορισμένα καταφέρνουν να παραμείνουν ζωντανά, παρότι έχουν υποστεί σημαντικές βλάβες από τη θεραπεία.
Αυτά τα κύτταρα περνούν σε κατάσταση που ονομάζεται κυτταρική γήρανση ή senescence. Σταματούν να διαιρούνται, τουλάχιστον αρχικά, και μπορούν να φτάσουν ακόμη και στο δεκαπλάσιο του προηγούμενου μεγέθους τους. Παρά την παύση του πολλαπλασιασμού, εμφανίζουν μεγάλη ανθεκτικότητα τόσο σε πρόσθετα χημειοθεραπευτικά πλήγματα όσο και στην άμυνα του ανοσοποιητικού συστήματος.
Η παραμονή τους στον οργανισμό έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή μπορεί να συνδέεται με την επανεμφάνιση της νόσου μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας. Επιπλέον, η επίδρασή τους δεν περιορίζεται στο εσωτερικό των ίδιων των κυττάρων.
Τα μηνύματα που αλλάζουν το περιβάλλον του όγκου
Οι ερευνητές περιγράφουν ότι τα επιζώντα κύτταρα ενεργοποιούν γονίδια τα οποία φυσιολογικά σχετίζονται με την απόκριση του οργανισμού σε τραυματισμούς και την αποκατάσταση ιστών. Παράγουν έτσι ουσίες-αγγελιοφόρους που ειδοποιούν το ανοσοποιητικό σύστημα σαν να υπάρχει βλάβη η οποία χρειάζεται επιδιόρθωση.
Η ανοσολογική απόκριση μπορεί να ενισχύσει διαδικασίες όπως η δημιουργία νέων αιμοφόρων αγγείων και η ανάπτυξη κυττάρων. Παρότι αυτές οι λειτουργίες εξυπηρετούν φυσιολογικά την επούλωση, στο συγκεκριμένο περιβάλλον μπορούν να ευνοήσουν και τα καρκινικά κύτταρα που επέζησαν, δημιουργώντας συνθήκες για νέα ανάπτυξη όγκου.
Η πρωτεϊνική «ασπίδα» που ανακάλυψαν οι επιστήμονες
Η ερευνητική ομάδα των Gokhan Gunay και Seamus Martin στο Trinity College Dublin μελέτησε καλλιέργειες καρκινικών κυττάρων μετά από χημειοθεραπεία, αναζητώντας την αιτία της ασυνήθιστης αντοχής τους. Διαπίστωσε ότι ορισμένα κύτταρα αυξάνουν την παραγωγή πρωτεϊνών που αναστέλλουν την απόπτωση, γνωστών ως IAP.
Οι επιστήμονες εντόπισαν επίσης την αλληλουχία κυτταρικών αντιδράσεων που οδηγεί στην παραγωγή αυτών των προστατευτικών πρωτεϊνών. Η αναστολή του προγραμματισμένου θανάτου εξηγεί πώς καρκινικά κύτταρα μπορούν να συνεχίζουν να επιβιώνουν παρά τις βλάβες που έχει προκαλέσει η θεραπεία.
Τα αποτελέσματα στα ποντίκια και τα όρια της νέας προσέγγισης
Η αναγνώριση του μηχανισμού προστασίας επέτρεψε στους ερευνητές να δοκιμάσουν ουσίες που στοχεύουν πρωτεΐνες οι οποίες εμποδίζουν την απόπτωση. Στους στόχους που εξετάστηκαν περιλαμβάνονται οι IAP και FLIPL. Σε πειράματα με ποντίκια, η χρήση τέτοιων ουσιών οδήγησε στην εξάλειψη καρκινικών κυττάρων που είχαν εισέλθει σε κατάσταση γήρανσης.
Η πιθανή μελλοντική εφαρμογή θα ήταν η χορήγηση κατάλληλων φαρμάκων μετά τη χημειοθεραπεία, ώστε να αντιμετωπίζονται κύτταρα που κατάφεραν να επιζήσουν από την αρχική αγωγή. Στόχος αυτής της προσέγγισης θα ήταν να περιοριστεί η πιθανότητα νέας ανάπτυξης όγκων.
Η μέθοδος παραμένει σε πειραματικό στάδιο. Τα ευρήματα προέρχονται από κυτταροκαλλιέργειες και μελέτες σε ζώα, όχι από δοκιμές σε ασθενείς. Απαιτείται περαιτέρω έρευνα για να διαπιστωθεί εάν η στόχευση αυτών των πρωτεϊνών είναι ασφαλής και αποτελεσματική στους ανθρώπους, καθώς και ποιες συγκεκριμένες ουσίες θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν στην κλινική πράξη.
