Ευρώπη – Η Ευρώπη αντιμετωπίζει νέα ενεργειακή κρίση πριν από τον χειμώνα, με τις τιμές του φυσικού αερίου να έχουν αυξηθεί σχεδόν 200% από τον Φεβρουάριο και τις αποθήκες να παραμένουν σε ασυνήθιστα χαμηλά επίπεδα. Η πίεση στις διεθνείς προμήθειες απειλεί να επιβαρύνει περισσότερο τα νοικοκυριά και να οδηγήσει νέες ευρωπαϊκές βιομηχανίες σε διακοπή της παραγωγής.
- Το φυσικό αέριο ξεπέρασε τα 100 ευρώ ανά μεγαβατώρα στα τέλη Οκτωβρίου.
- Σε δυσμενές σενάριο, η πληρότητα των ευρωπαϊκών αποθηκών μπορεί να υποχωρήσει στο 10% έως το τέλος του χειμώνα.
- Η αύξηση του κόστους ενέργειας προκαλεί ήδη πιέσεις σε εργοστάσια, μεταφορές και δημόσιους προϋπολογισμούς.
Η αναστάτωση ακολουθεί το ενεργειακό σοκ του 2022, από το οποίο ένα μέρος της ευρωπαϊκής βιομηχανίας δεν έχει ανακάμψει πλήρως. Η σύγκρουση στο Ιράν και οι περιορισμοί στη διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ έχουν επιδεινώσει την κατάσταση, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπολογίζει ότι ο λογαριασμός των ενεργειακών εισαγωγών έχει αυξηθεί κατά περισσότερα από 127 δισ. ευρώ από την έναρξη του πολέμου.
Αποθέματα φυσικού αερίου: Το δυσμενές σενάριο του 10%
Τα ευρωπαϊκά αποθέματα βρίσκονται περίπου 15 ποσοστιαίες μονάδες κάτω από τον πρόσφατο μέσο όρο και υπολείπονται σημαντικά του στόχου της Ευρωπαϊκής Ένωσης για πληρότητα 90%. Αυτό περιορίζει τα περιθώρια αντίδρασης σε περίπτωση παρατεταμένου ψύχους ή νέας διαταραχής στις παραδόσεις υγροποιημένου φυσικού αερίου, γνωστού ως LNG.
Σε σενάριο που έχει καταρτίσει το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς Φυσικού Αερίου, η Ευρώπη θα μπορούσε να ολοκληρώσει τη χειμερινή περίοδο με πληρότητα αποθηκών μόλις 10%. Η εξέλιξη αυτή προϋποθέτει χαμηλότερες από τις αναμενόμενες θερμοκρασίες και συνεχιζόμενη πίεση στη διεθνή αγορά LNG, ακόμη και με μείωση της ζήτησης ενέργειας κατά 15%.
Για τη Γερμανία, τη μεγαλύτερη ευρωπαϊκή οικονομία, το ίδιο δυσμενές σενάριο προβλέπει πιθανή εξάντληση αποθεμάτων έως τον Μάρτιο. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας προειδοποιεί ότι, εάν η Ευρώπη βγει από τον χειμώνα με τόσο περιορισμένα αποθέματα, οι ανάγκες αναπλήρωσής τους το επόμενο καλοκαίρι μπορεί να παρατείνουν τη στενότητα της αγοράς.
Η ανησυχία αποτυπώνεται και στα προθεσμιακά συμβόλαια: οι τιμές φυσικού αερίου για το καλοκαίρι του 2027 κινούνται ήδη υψηλότερα από τις αντίστοιχες τιμές για τον επόμενο χειμώνα. Η εξέλιξη περιπλέκει την προσπάθεια των εταιρειών να προμηθευτούν καύσιμο και να γεμίσουν εγκαίρως τις αποθήκες τους.
Οι θερμοκρασίες και ο ανταγωνισμός για φορτία LNG
Οι εποχικές μετεωρολογικές εκτιμήσεις διατηρούν την πιθανότητα ενός γενικά ήπιου χειμώνα, υπό την επίδραση του φαινομένου Ελ Νίνιο. Δεν αποκλείουν όμως επεισόδια έντονου ψύχους, τα οποία θα αύξαναν απότομα τη ζήτηση για θέρμανση σε μια αγορά με ήδη περιορισμένα διαθέσιμα περιθώρια.
Η βρετανική εταιρεία μετεωρολογικών προβλέψεων MetDesk επισημαίνει ότι μια πρόωρη διαταραχή της πολικής δίνης θα μπορούσε να μεταφέρει πολύ ψυχρό αέρα στη βόρεια Ευρώπη τον Δεκέμβριο. Η εταιρεία διακρίνει επίσης αυξημένη πιθανότητα ψυχρών περιόδων αργότερα μέσα στον χειμώνα, χωρίς αυτό να συνιστά βεβαιότητα για την εξέλιξη του καιρού.
Δεν είναι μόνο οι ευρωπαϊκές θερμοκρασίες που επηρεάζουν τον εφοδιασμό. Εάν και η Ασία αντιμετωπίσει κύματα ψύχους, οι αγοραστές της θα διεκδικήσουν περισσότερα από τα διαθέσιμα φορτία LNG, ενισχύοντας τον ανταγωνισμό και ενδεχομένως τις τιμές που θα πληρώσουν οι ευρωπαϊκές εταιρείες.
Από τον πόλεμο στο Ιράν στην εκτίναξη των τιμών
Η τιμή του φυσικού αερίου ξεπέρασε τα 100 ευρώ ανά μεγαβατώρα στα τέλη Οκτωβρίου, φτάνοντας στο υψηλότερο επίπεδο της τελευταίας τετραετίας. Η άνοδος δεν περιορίζεται στο αέριο: το ντίζελ έχει καταγράψει τιμές-ρεκόρ, η κηροζίνη έχει σχεδόν διπλασιαστεί και οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας έχουν ενισχυθεί. Στη Γερμανία, μάλιστα, τα επίπεδα τιμών του ηλεκτρισμού ήταν ήδη υψηλότερα από εκείνα που συνήθως καταγράφονται στην αρχή του χειμώνα, ακόμη και σε σύγκριση με το 2022.
Ο ουσιαστικός αποκλεισμός των Στενών του Ορμούζ, μιας κρίσιμης θαλάσσιας οδού για την παγκόσμια μεταφορά ενεργειακών προϊόντων, έχει εντείνει τη διεθνή αβεβαιότητα. Ακόμη και μια γρήγορη πολιτική διευθέτηση της σύγκρουσης ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν δεν θα σήμαινε αυτόματη αποκατάσταση της εφοδιαστικής αλυσίδας.
Ο Patrick Schuster, επικεφαλής εμπορικών δραστηριοτήτων οδικών μεταφορών της Kuehne + Nagel International, εκτιμά ότι η επανέναρξη της κανονικής ναυσιπλοΐας στα Στενά θα μπορούσε να χρειαστεί έως και έξι μήνες για να αποτυπωθεί στις τιμές του ντίζελ στην Ευρώπη. Οι απειλές για τον εφοδιασμό από τη Μέση Ανατολή και τη Ρωσία εξακολουθούν έτσι να επηρεάζουν τις προσδοκίες της αγοράς.
Ρωσικό LNG: Νέα αναζήτηση προμηθειών από την 1η Ιανουαρίου
Πρόσθετη δοκιμασία συνιστά η προγραμματισμένη πλήρης απαγόρευση των εισαγωγών ρωσικού LNG από την 1η Ιανουαρίου 2027. Οι ποσότητες που θα πρέπει να αντικατασταθούν αντιστοιχούν, σύμφωνα με τα στοιχεία του ρεπορτάζ του Bloomberg, περίπου στο 15% των προμηθειών της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή στο ισοδύναμο ενός φορτίου LNG ανά δύο ημέρες.
Σε συνάντηση αξιωματούχων της ΕΕ τον Οκτώβριο συζητήθηκαν οι ανησυχίες για την επάρκεια του εφοδιασμού μετά την εφαρμογή του μέτρου. Ο Ευρωπαίος επίτροπος Ενέργειας Dan Jørgensen ξεκαθάρισε πάντως ότι η προθεσμία παραμένει αμετάβλητη, παρά τις πιέσεις που αντιμετωπίζει η αγορά.
Η Ευρώπη έχει αντικαταστήσει μέρος της προηγούμενης ενεργειακής εξάρτησής της από τη Ρωσία με αυξημένες προμήθειες από τις ΗΠΑ. Η υπουργός Ενέργειας της Σουηδίας Ebba Busch έχει επισημάνει τον κίνδυνο να μεταφερθεί απλώς η εξάρτηση από έναν προμηθευτή σε άλλον, ειδικά σε ένα περιβάλλον όπου οι αμερικανικές αποφάσεις επηρεάζουν την ενεργειακή αγορά.
Νωρίτερα μέσα στο έτος ο πρόεδρος των ΗΠΑ Donald Trump είχε απειλήσει με περιορισμό των εξαγωγών ντίζελ, επηρεάζοντας δυνητικά το ήμισυ των ευρωπαϊκών εισαγωγών. Η δέσμευση ευρωπαϊκών χωρών για αποδέσμευση στρατηγικών αποθεμάτων, η υποτονική κατανάλωση και η αυξημένη παραγωγή των διυλιστηρίων συνέβαλαν στην εκτόνωση ορισμένων πιέσεων, χωρίς να εξαλείψουν τον κίνδυνο νέων ανατιμήσεων.
Βιομηχανίες υπό πίεση: Από τα λιπάσματα έως το αλουμίνιο
Η νέα αύξηση του ενεργειακού κόστους απειλεί περισσότερο τις δραστηριότητες που χρειάζονται μεγάλες ποσότητες αερίου, ηλεκτρικής ενέργειας ή μεταφορών. Στους κλάδους αυτούς περιλαμβάνονται η χημική βιομηχανία, τα λιπάσματα, οι κατασκευές, η γεωργία και οι αερομεταφορές, ενώ οι απώλειες παραγωγής που σημειώθηκαν κατά την κρίση του 2022 δεν έχουν ανακτηθεί πλήρως.
Ο Nikolai Romanowski, ανώτερο στέλεχος ενεργειακής διαχείρισης του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Χημικής Βιομηχανίας (CEFIC), υποστηρίζει ότι η αντίδραση σε ευρωπαϊκό επίπεδο δεν ανταποκρίνεται στη σοβαρότητα της κατάστασης. Ο κλάδος εκπροσωπεί έναν από τους μεγαλύτερους βιομηχανικούς καταναλωτές ενέργειας στην ήπειρο.
Στην Πολωνία, η βιομηχανία λιπασμάτων έχει ζητήσει κυβερνητική παρέμβαση, καθώς το κόστος παραγωγής μπορεί να επηρεάσει και τις τιμές των τροφίμων. Η νορβηγική Yara International, με 21 εργοστάσια στην Ευρώπη, έχει προειδοποιήσει ότι, εφόσον οι τιμές αερίου διατηρηθούν υψηλές, η επιβάρυνση του ενεργειακού κόστους της κατά την περίοδο Οκτωβρίου-Δεκεμβρίου θα αντιστοιχεί σε 450 εκατ. δολάρια σε ετήσια βάση. Η εταιρεία αυξάνει συγχρόνως την παραγωγική της δυναμικότητα εκτός Ευρώπης, μεταξύ άλλων στο Τέξας.
Ο Νίκος Κεραμίδας, γενικός διευθυντής Ευρωπαϊκών Υποθέσεων της Metlen Energy & Metals, η οποία λειτουργεί στην Ελλάδα τη μοναδική πλήρως καθετοποιημένη μονάδα παραγωγής αλουμινίου στην ΕΕ, υπενθυμίζει ότι οι ευρωπαϊκές τιμές ενέργειας δεν ήταν διεθνώς ανταγωνιστικές ούτε πριν από την κρίση στο Ιράν. Ζητά μεγαλύτερη ευελιξία στους ευρωπαϊκούς κανόνες κρατικών ενισχύσεων, προειδοποιώντας πως διαφορετικά ενδέχεται να ακολουθήσουν και άλλα λουκέτα στην ευρωπαϊκή βιομηχανία.
Στη Θουριγγία της ανατολικής Γερμανίας, η εταιρεία πορσελάνης Kahla Porzellan ετοιμάζεται να σταματήσει την παραγωγή της ύστερα από 182 χρόνια. Το μηνιαίο κόστος φυσικού αερίου έφτασε έως και τα 180.000 ευρώ, ποσό που αντιστοιχεί στο 70% του λειτουργικού κόστους, σύμφωνα με τον διαχειριστή αφερεγγυότητας. Η διακοπή λειτουργίας έως το τέλος του έτους αναμένεται να αφήσει χωρίς εργασία 100 ανθρώπους, με την πρόσφατη ενεργειακή ανατίμηση να επιβαρύνει καθοριστικά μια επιχείρηση που ήδη αντιμετώπιζε δυσκολίες.
Η Ιταλία μετρά τις συνέπειες στις μεταφορές και στο κόστος ζωής
Η Ιταλία εισάγει περίπου τα τρία τέταρτα της ενέργειας που καταναλώνει, γεγονός που την καθιστά ιδιαίτερα εκτεθειμένη στη διεθνή αναστάτωση. Το Κατάρ παρέτεινε έως το τέλος του έτους την κατάσταση ανωτέρας βίας για παραδόσεις προς την Edison, η οποία έχει στερηθεί 35 φορτία μέσα στη χρονιά. Από την περιοχή της Μέσης Ανατολής προέρχεται επίσης περίπου το 60% των εισαγωγών ντίζελ της χώρας.
Ο πληθωρισμός στην Ιταλία ανήλθε στο 5,6% τον Οκτώβριο, καθώς οι ενεργειακές ανατιμήσεις επηρέασαν το γενικό επίπεδο τιμών. Το κόστος των καυσίμων στις οδικές μεταφορές έχει αυξηθεί περίπου 20% από την έναρξη του πολέμου στο Ιράν, ενώ οι χρεώσεις μεταφοράς εμπορευμάτων έχουν ενισχυθεί περίπου 15%.
Η πίεση αυτή είναι ιδιαίτερα σοβαρή για τις μικρές μεταφορικές επιχειρήσεις: περίπου το 70% των ευρωπαϊκών φορτηγών ανήκει σε στόλους με λιγότερα από δέκα οχήματα. Στην Ιταλία, οι κινητοποιήσεις οδηγών απέκλεισαν επί πέντε ημέρες βασικές οδικές αρτηρίες στη Νάπολη και την περιοχή του λιμανιού της Μεσσήνης. Η Confcommercio Sicily υπολόγισε την οικονομική ζημιά μόνο για τη Σικελία σε περίπου 50 εκατ. ευρώ.
Οι αποκλεισμοί τερματίστηκαν μετά την ανακοίνωση κυβερνητικών μέτρων που περιλαμβάνουν περισσότερα από 100 εκατ. ευρώ για φορολογικές ελαφρύνσεις στο ντίζελ και περίπου 70 εκατ. ευρώ για γεωργία και αλιεία. Η κυβέρνηση της Giorgia Meloni συζητά ακόμη με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σχέδιο ανώτατης τιμής για το φυσικό αέριο που χρησιμοποιείται στην ηλεκτροπαραγωγή.
Οι κυβερνήσεις αναζητούν χρήματα για να περιορίσουν τις επιβαρύνσεις
Οι παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση της κρίσης στην ΕΕ έχουν υπερτριπλασιαστεί από τον Ιούνιο, προσεγγίζοντας συνολικά τα 35 δισ. ευρώ, σύμφωνα με στοιχεία του ερευνητικού οργανισμού Bruegel. Σημαντικό μέρος των μέτρων δεν κατευθύνεται αποκλειστικά στα πιο ευάλωτα νοικοκυριά και μπορεί να ενθαρρύνει την κατανάλωση ορυκτών καυσίμων, επιβαρύνοντας περαιτέρω την αγορά.
Η Ισπανία έχει διαθέσει από τον Μάρτιο περίπου 12 δισ. ευρώ για την αντιμετώπιση των υψηλών λογαριασμών ενέργειας, ποσό που αντιστοιχεί περίπου στο ένα τρίτο των ευρωπαϊκών δαπανών στήριξης. Η προσπάθεια αυτή πραγματοποιείται ενόψει των εκλογών της 29ης Νοεμβρίου, καθώς το κόστος ζωής αποκτά ολοένα μεγαλύτερο πολιτικό βάρος.
Στη Γαλλία, οι οικονομικές δυνατότητες για νέα γενικευμένη στήριξη είναι περιορισμένες. Μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, το γαλλικό κράτος είχε δαπανήσει περίπου 70 δισ. ευρώ, σε ακαθάριστη βάση, για την προστασία νοικοκυριών και επιχειρήσεων. Αυτή τη φορά, υπό την πίεση του ελλείμματος και της αγοράς ομολόγων, η κυβέρνηση Emmanuel Macron επικεντρώθηκε αρχικά σε στοχευμένα μέτρα ύψους 70 εκατ. ευρώ, τα οποία στη συνέχεια διευρύνθηκαν.
Ο υπουργός Προϋπολογισμού David Amiel ανέφερε στις 4 Νοεμβρίου ότι το κράτος πλέον απαντά σε εξωτερικούς οικονομικούς κραδασμούς περιορίζοντας τις δαπάνες αντί να τις αυξάνει. Η πολιτική αυτή έχει τροφοδοτήσει αντιδράσεις ενόψει των προεδρικών εκλογών του Απριλίου: η Marine Le Pen έχει προτείνει μείωση του ΦΠΑ στην ενέργεια με εκτιμώμενο ετήσιο κόστος σχεδόν 11 δισ. ευρώ, ενώ ο Jean-Luc Mélenchon υποστηρίζει πλαφόν στις τιμές και στα περιθώρια κέρδους των διυλιστηρίων. Η κυβέρνηση απορρίπτει τις δύο προτάσεις ως ιδιαίτερα δαπανηρές ή επικίνδυνες για τον εφοδιασμό και έχει ήδη αποδεσμεύσει ποσότητες ντίζελ από στρατηγικά αποθέματα.
Στην Πολωνία, το ένα πέμπτο των κρατικών δαπανών έχει κατευθυνθεί στην άμυνα, περιορίζοντας τα διαθέσιμα κονδύλια για την ενεργειακή κρίση. Ο υφυπουργός Ενέργειας Wojciech Wrochna προειδοποιεί ότι η ανεπαρκής προστασία επιχειρήσεων και πολιτών μπορεί να ενισχύσει τις πολιτικές εντάσεις. Τον προηγούμενο μήνα, εξάλλου, η Ιταλία επέκρινε τη Γερμανία για το ανεπαρκές γέμισμα των αποθηκών της, υποστηρίζοντας ότι οι επείγουσες αγορές φυσικού αερίου από το Βερολίνο ωθούσαν τις τιμές υψηλότερα για όλους.
Κίνδυνοι για τις υποδομές και το επόμενο ενεργειακό στοίχημα
Μια ακόμη ευπάθεια εντοπίζεται στην ασφάλεια των ενεργειακών υποδομών. Η ερευνήτρια Anne-Sophie Corbeau, του Κέντρου Παγκόσμιας Ενεργειακής Πολιτικής, εκφράζει ανησυχία για πιθανές υβριδικές επιθέσεις κατά ευρωπαϊκών ενεργειακών δικτύων και ιδιαίτερα για τους αγωγούς φυσικού αερίου από τη Νορβηγία, οι οποίοι καλύπτουν περίπου το ένα τρίτο των ευρωπαϊκών εισαγωγών.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει μακροπρόθεσμα να περιορίσει την έκθεσή της στις διεθνείς αγορές ορυκτών καυσίμων με περισσότερες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και ταχύτερο εξηλεκτρισμό. Ο Siur Jensen, στέλεχος της σουηδικής ενεργειακής εταιρείας Vattenfall, εκτιμά ότι μέσα σε περίπου πέντε χρόνια θα μπορούσαν σχεδόν να εξαλειφθούν οι ευρωπαϊκές εισαγωγές LNG, εφόσον επιταχυνθούν οι σχετικές αλλαγές.
Η μεταβατική περίοδος, ωστόσο, παραμένει δύσκολη για τις επιχειρήσεις που πρέπει να αποφασίσουν σήμερα εάν μπορούν να συνεχίσουν να παράγουν. Ο διευθύνων σύμβουλος της TotalEnergies Patrick Pouyanné περιέγραψε στις 29 Οκτωβρίου την κατάσταση της ευρωπαϊκής αγοράς φυσικού αερίου ως ιδιαίτερα επικίνδυνη, επισημαίνοντας τη διαδοχή κρίσεων που επηρεάζουν την ενεργειακή ασφάλεια.
