Ελβετία – Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση εντείνει δραστικά τις προσπάθειές της για τον ουσιαστικό περιορισμό της χρήσης καπνικών προϊόντων, εισάγοντας ένα νέο, ριζικά αναθεωρημένο και αυστηρότερο νομοθετικό πλαίσιο όσον αφορά τους κανόνες καπνίσματος στην Ελβετία.
Αν και ιστορικά η κεντροευρωπαϊκή χώρα υπήρξε εξαιρετικά ελαστική και ανεκτική όσον αφορά τις συνήθειες των καπνιστών σε σχέση με τα περισσότερα γειτονικά της κράτη, οι αυξανόμενες πιέσεις από τον ιατρικό κόσμο και οι σχετικές λαϊκές ετυμηγορίες οδήγησαν σε σημαντικές ανατροπές.
Οι πρόσφατες κανονιστικές αλλαγές, οι οποίες τέθηκαν σε πλήρη ισχύ και εφαρμογή τον Οκτώβριο του 2024, έρχονται να εναρμονίσουν σε τεράστιο βαθμό τις πολύπλοκες διατάξεις που διέπουν τη συνολική αγορά, την εμπορική διαφήμιση και, κυρίως, τους ρητά επιτρεπόμενους χώρους κατανάλωσης, θέτοντας πλέον ομοιόμορφα και απαράβατα όρια σε ολόκληρη την επικράτεια.
Μέσα από διαδοχικά δημοψηφίσματα και έντονες κοινοβουλευτικές ζυμώσεις, η χώρα μεταβαίνει σταδιακά από ένα καθεστώς εκτεταμένης ανοχής σε μια εποχή συστηματικού ελέγχου.
Η εξέλιξη αυτή θεωρείται από τους ειδικούς ως ένα καθοριστικό βήμα για τη βελτίωση της δημόσιας υγείας και την προστασία των ευπαθών κοινωνικών ομάδων, με το ενδιαφέρον πλέον να στρέφεται στους τρόπους με τους οποίους τα επιμέρους κρατίδια θα ενσωματώσουν και θα επιβάλουν τις νέες ομοσπονδιακές οδηγίες στην καθημερινότητα των πολιτών.
Οι νέες παρεμβάσεις αναμένεται να αλλάξουν ριζικά το τοπίο, επιβάλλοντας σαφείς απαγορεύσεις και ελέγχους εκεί όπου παλαιότερα κυριαρχούσε η απουσία κρατικής παρέμβασης.
Το νέο ομοσπονδιακό πλαίσιο και τα ηλικιακά όρια
Η σημαντικότερη τομή που έφερε η νομοθεσία του Οκτωβρίου 2024 είναι η οριζόντια καθιέρωση του 18ου έτους ως του ελάχιστου ηλικιακού ορίου για την αγορά καπνού.
Η διάταξη αυτή έχει καθολικό χαρακτήρα και καλύπτει κάθε μορφή προϊόντος στην αγορά, συμπεριλαμβανομένων των ηλεκτρονικών τσιγάρων, του θερμαινόμενου καπνού, του snus, καθώς και οποιουδήποτε άλλου είδους συνδέεται με τη χρήση νικοτίνης.
Μέχρι πρότινος, το νομικό καθεστώς ήταν εξαιρετικά κατακερματισμένο και δαιδαλώδες, καθώς η πλειονότητα των κρατιδίων έθετε το ελάχιστο όριο αγοράς μεταξύ 16 και 18 ετών, ενώ σε κάποιες διοικητικές περιοχές, όπως το Schwyz και το Appenzell Innerrhoden, δεν υφίστατο κανένας απολύτως ηλικιακός περιορισμός, γεγονός που επέτρεπε πρακτικά την απρόσκοπτη πρόσβαση ακόμη και σε μικρά παιδιά.
Παράλληλα με τα ηλικιακά όρια, τέθηκαν σε ισχύ αυστηρότατες απαγορεύσεις στον τομέα της προώθησης και της εταιρικής επικοινωνίας. Διαφημίσεις καπνικών προϊόντων δεν επιτρέπονται πλέον σε καμία περίπτωση σε δημόσιους χώρους και κτίρια, μέσα μαζικής μεταφοράς, σιδηροδρομικούς σταθμούς, αθλητικά γήπεδα και κινηματογράφους.
Επιπρόσθετα, απαγορεύεται πλέον ρητά στις εταιρείες του κλάδου να προσφέρουν δωρεάν δείγματα προϊόντων για προωθητικούς σκοπούς ή να λειτουργούν ως χορηγοί σε εκδηλώσεις που απευθύνονται άμεσα σε ανηλίκους ή διαθέτουν ευρύτερη διεθνή εμβέλεια.
Οι συγκεκριμένες συντονισμένες κινήσεις της κυβέρνησης αποσκοπούν πρωτίστως στην προστασία των νεότερων ηλικιακών ομάδων.
Φορολογική πολιτική και σημάνσεις στα προϊόντα
Η κρατική στρατηγική αποτροπής δεν περιορίζεται μόνο σε ηλικιακά και χωροταξικά εμπόδια, αλλά επεκτείνεται δυναμικά και στο πεδίο της αυστηρής φορολόγησης.
Η Ελβετία, στην προσπάθειά της να αποθαρρύνει τη μαζική κατανάλωση, επιβάλλει έναν ειδικό, στοχευμένο φόρο, ο οποίος διαμορφώνεται στο 54% επί της τελικής τιμής για τα συμβατικά τσιγάρα, στο 12% για τα υπόλοιπα εναλλακτικά καπνικά προϊόντα και στο 6% για την κατηγορία του snus.
Ταυτόχρονα, εφαρμόζονται ρητοί και εξαιρετικά αυστηροί κανονισμοί αναφορικά με τη βιομηχανική συσκευασία των προϊόντων αυτών. Ήδη από το 2010, οι ελβετικές αρχές έχουν καταστήσει απολύτως υποχρεωτική την εμφανή αναγραφή προειδοποιήσεων για τους σοβαρούς κινδύνους που εγκυμονεί η χρήση για την υγεία.
Οι συγκεκριμένες σημάνσεις οφείλουν, βάσει νόμου, να καταλαμβάνουν ακριβώς το 48% της μπροστινής επιφάνειας και το 63% της πίσω πλευράς του κάθε πακέτου που κυκλοφορεί στην αγορά.
Επιπλέον, οι ιατρικές προειδοποιήσεις εκτυπώνονται υποχρεωτικά στις τρεις βασικές επίσημες γλώσσες του κράτους (Γερμανικά, Γαλλικά και Ιταλικά) για την πλήρη ενημέρωση του κοινού.
Στα πλαϊνά τμήματα κάθε συσκευασίας αναγράφονται υποχρεωτικά και με απόλυτη σαφήνεια οι ακριβείς τιμές για τις περιεχόμενες ουσίες, δηλαδή την πίσσα, τη νικοτίνη και το μονοξείδιο του άνθρακα.
Επιδημιολογικά δεδομένα και ευρωπαϊκή σύγκριση
Παρά τη συστηματική πτώση των ποσοστών των ισχυρά εξαρτημένων καπνιστών -εκείνων που καταναλώνουν περισσότερα από 20 τσιγάρα ημερησίως- κατά 50% τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, τα γενικά νούμερα παραμένουν υψηλά.
Σύμφωνα με επίσημα στατιστικά στοιχεία που δημοσίευσε η Ομοσπονδιακή Στατιστική Υπηρεσία (Bundesamt für Statistik) για το 2022, το 24% του συνολικού πληθυσμού της χώρας άνω των 15 ετών δηλώνει ξεκάθαρα πως είναι καπνιστής.
Το ποσοστό αυτό διαμορφώνεται στο 27% για τους άνδρες και στο 20% για τις γυναίκες, ενώ ενδιαφέρον παρουσιάζει η γενική τάση που καταδεικνύει πως όσο μικρότερος είναι κάποιος σε ηλικία, τόσο μειώνονται δραστικά οι πιθανότητες να καπνίζει συστηματικά.
Παρόλα αυτά, τα στοιχεία τοποθετούν τη χώρα στην τέταρτη υψηλότερη θέση πανευρωπαϊκά, πίσω μόνο από τη Βουλγαρία με 28,7%, την Τουρκία με 27,3% και τη Σερβία με 26,2%.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν τα επιστημονικά ευρήματα για τις νεότερες γενιές και την ταχεία εξάπλωση που σημειώνουν τα ηλεκτρονικά τσιγάρα.
Πανεπιστημιακές μελέτες από τη Λωζάνη αναφέρουν πως, στο γαλλόφωνο τμήμα της χώρας, σχεδόν έξι στους δέκα νέους ηλικίας 14 έως 25 ετών έχουν δοκιμάσει έστω μία φορά ηλεκτρονικό τσιγάρο, με το 3% του γενικού πληθυσμού να κάνει χρήση μηνιαίως και το 12% των νέων να προβαίνει πλέον σε τακτική και συστηματική χρήση.
Ο ετήσιος απολογισμός σε επίπεδο δημόσιας υγείας παραμένει εξαιρετικά βαρύς, καθώς οι αρμόδιες ιατρικές αρχές υπολογίζουν πως η χρήση καπνού συνδέεται άμεσα με περίπου 9.500 θανάτους ετησίως.
Χωροταξικοί περιορισμοί και αποκλίσεις ανά κρατίδιο
Από το 2010, η ομοσπονδιακή νομοθεσία απαγορεύει αυστηρά το κάπνισμα σε κλειστούς δημόσιους χώρους, στους χώρους εργασίας, στα νοσοκομεία, στα σχολεία και στους σταθμούς των μέσων μεταφοράς.
Παρά τη θετική αποδοχή των μέτρων στους δημόσιους χώρους, μια περαιτέρω προσπάθεια επέκτασης της καθολικής απαγόρευσης εντός των ιδιωτικών κατοικιών απορρίφθηκε κατηγορηματικά από τους ψηφοφόρους σε σχετικό δημοψήφισμα που έλαβε χώρα το 2012.
Εξαιρέσεις από τον βασικό κανόνα προβλέπονται αποκλειστικά για μικρά καταστήματα εστίασης, συνολικού εμβαδού μικρότερου των 80 τετραγωνικών μέτρων, και για ειδικά διαμορφωμένα, απομονωμένα δωμάτια καπνιζόντων, όπως αυτά που συναντώνται συνήθως στα διεθνή αεροδρόμια.
Ωστόσο, η τελική επιβολή πρόσθετων περιορισμών εναπόκειται στη διακριτική ευχέρεια των τοπικών αρχών, δημιουργώντας έναν ανομοιογενή χάρτη.
Σε κρατίδια όπως η Βασιλεία, η Γενεύη, το Βαλέ, το Βο και το Νεσατέλ, καθώς και στο Fribourg, η χρήση απαγορεύεται πλήρως στους χώρους εστίασης, επιτρέποντας δωμάτια καπνιζόντων μόνο χωρίς καμία παροχή σερβιρίσματος.
Αντίθετα, στη Ζυρίχη, στη Βέρνη και στο Τιτσίνο, καθώς και σε περιοχές όπως τα St. Gallen, Solothurn, Uri, Graubünden και Appenzell Ausserrhoden, επιτρέπεται το σερβίρισμα εντός ειδικά αεριζόμενων δωματίων. Τα υπόλοιπα 11 κρατίδια, μεταξύ των οποίων η Λουκέρνη, το Zug, το Aargau και το Schwyz, ακολουθούν απλώς την ελάχιστη ομοσπονδιακή οδηγία.
Το νομικό καθεστώς για την κάνναβη και η υποστήριξη διακοπής
Το νομικό πλαίσιο παραμένει αυστηρό όσον αφορά τις ναρκωτικές ουσίες, με την κάνναβη που περιέχει συγκέντρωση τετραϋδροκανναβινόλης (THC) άνω του 1% να θεωρείται ρητά παράνομη.
Παρά ταύτα, η κατοχή μικροποσοτήτων που δεν υπερβαίνουν τα 10 γραμμάρια δεν συνιστά πλέον ποινικό αδίκημα.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, τα όργανα της τάξης διατηρούν το δικαίωμα επιβολής απλού διοικητικού προστίμου ύψους 100 φράγκων.
Η αυστηρότητα του νόμου κλιμακώνεται απότομα εάν εντοπιστούν μεγαλύτερες ποσότητες ή εάν προκύψουν ενδείξεις εμπορίας, επισύροντας βαρύτατα πρόστιμα και ποινές φυλάκισης.
Παράλληλα, τα προϊόντα βιομηχανικής κάνναβης με χαμηλή περιεκτικότητα σε THC κυκλοφορούν νόμιμα.
Επίσης, ορισμένοι μεγάλοι αστικοί δήμοι έχουν λάβει ειδικές εγκρίσεις για την εκπόνηση ελεγχόμενων πιλοτικών προγραμμάτων αδειοδοτημένης χρήσης.
Σε επίπεδο στατιστικής, το 4% των πολιτών δηλώνει πως καταναλώνει κάνναβη σε μηνιαία βάση, ενώ πάνω από το ένα τρίτο του συνολικού πληθυσμού έχει δοκιμάσει έστω μία φορά.
Για τους πολίτες που επιθυμούν να διακόψουν οριστικά τη χρήση καπνού, το ελβετικό σύστημα υγείας προσφέρει εκτεταμένη και οργανωμένη υποστήριξη.
Οι πάροχοι υπηρεσιών υγείας και τα ασφαλιστικά ταμεία καλύπτουν εξειδικευμένα προγράμματα απεξάρτησης και εγκεκριμένες θεραπείες υποκατάστασης νικοτίνης.
Τα περισσότερα μεγάλα δημόσια νοσοκομεία διαθέτουν πιστοποιημένους συμβούλους διακοπής εντός των πνευμονολογικών τους τμημάτων,
