Ελλάδα – Τον κώδωνα του κινδύνου για το δημογραφικό και κοινωνικό αδιέξοδο που απειλεί την ελληνική επαρχία κρούει νέα μελέτη που εκπονήθηκε για λογαριασμό του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, με τίτλο «Βελτίωση των Βασικών Υπηρεσιών στις περιφέρειες της ΕΕ: Ο ρόλος της Πολιτικής Συνοχής» (Improving Essential Services in the EU regions: The role of Cohesion Policy).
Η έκθεση περιγράφει με μελανά χρώματα την κατάσταση στις ορεινές και νησιωτικές περιοχές της χώρας, εισάγοντας έννοιες όπως η «μεταφορική φτώχεια» και το «δικαίωμα παραμονής» (Right to Stay), ενώ προτείνει ριζικές αλλαγές στον τρόπο χρηματοδότησης και λειτουργίας των υποδομών, όπως οι μεταφορές κατόπιν αιτήματος και η θέσπιση εγγυημένου χρόνου πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας.
Η ανάλυση αναδεικνύει έναν φαύλο κύκλο που παγιδεύει την ελληνική περιφέρεια: η ελλιπής παροχή βασικών υπηρεσιών αναγκάζει τον πληθυσμό σε φυγή προς τα αστικά κέντρα, εξέλιξη που με τη σειρά της καθιστά οικονομικά ασύμφορη τη διατήρηση των ήδη υπαρχουσών δομών.
Το πρόβλημα επιτείνεται από τη γεωμορφολογία της Ελλάδας, καθώς ο συνδυασμός ορεινών όγκων και πλήθους νησιών εκτοξεύει το κόστος παροχής δημόσιων αγαθών, δημιουργώντας συνθήκες αποκλεισμού για μεγάλες πληθυσμιακές ομάδες.
Ο δείκτης της «μεταφορικής φτώχειας» και η πληθυσμιακή κατάρρευση
Τα στοιχεία της μελέτης αποτυπώνουν μια ανησυχητική δημογραφική πραγματικότητα.
Ενώ στα μεγάλα αστικά κέντρα η πυκνότητα πληθυσμού διατηρείται σε μέτρια επίπεδα, στις ορεινές και αγροτικές ζώνες καταγράφεται δραματική μείωση, με την αναλογία να πέφτει συχνά κάτω από τους 50 κατοίκους ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο.
Η γεωγραφική απομόνωση, ιδιαίτερα έντονη στη νησιωτική χώρα, λειτουργεί αποτρεπτικά για την παραμονή των κατοίκων, οδηγώντας τις περισσότερες περιφέρειες σε καθεστώς μόνιμης πληθυσμιακής συρρίκνωσης.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον όρο «μεταφορική φτώχεια», μια έννοια που απέκτησε νομική υπόσταση το 2025 και μετρά την ποιότητα ζωής βάσει του χρόνου μετακίνησης.
Στην Ελλάδα, πλήθος περιοχών χαρακτηρίζονται πλέον ως «απομακρυσμένες», καθώς πάνω από το 50% των μόνιμων κατοίκων χρειάζονται περισσότερα από 45 λεπτά οδήγησης για να προσεγγίσουν το πλησιέστερο αστικό κέντρο
. Η συντριπτική εξάρτηση από το ιδιωτικό αυτοκίνητο, ελλείψει αξιόπιστου δικτύου μέσων μαζικής μεταφοράς, επιβαρύνει δυσανάλογα τους προϋπολογισμούς των νοικοκυριών και περιορίζει την κινητικότητα των ευάλωτων ομάδων.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Commission) προκρίνει τη στρατηγική του «Right to Stay».
Στόχος είναι οι ευρωπαϊκές πολιτικές να διασφαλίζουν ότι οι πολίτες θα έχουν τη δυνατότητα να παραμένουν στον τόπο τους και να μην εξαναγκάζονται σε εσωτερική μετανάστευση λόγω οικονομικών πιέσεων ή έλλειψης υποδομών.
Οι υγειονομικές ανισότητες και το στοίχημα των νέων οικογενειών
Στον κρίσιμο τομέα της υγείας, η μελέτη καταγράφει χαοτικές ανισότητες.
Σημαντικό τμήμα του πληθυσμού σε ορεινές και νησιωτικές ζώνες απέχει χρονικά πάνω από 30 λεπτά από την πλησιέστερη νοσοκομειακή μονάδα.
Παρά τις προσπάθειες αναβάθμισης, πολλά Κέντρα Υγείας εκτός των μεγάλων πόλεων αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα υποστελέχωσης και ελλείψεις σε σύγχρονο εξοπλισμό, γεγονός που δημιουργεί αίσθημα ανασφάλειας στους κατοίκους.
Παράλληλα, η έλλειψη δομών παιδικής φροντίδας και εκπαίδευσης λειτουργεί ως καταλύτης για την ερήμωση.
Όταν οι γονείς χρειάζονται πάνω από μισή ώρα για να προσεγγίσουν ένα σχολείο ή έναν παιδικό σταθμό, η απόφαση για μετεγκατάσταση σε αστικό κέντρο καθίσταται μονόδρομος.
Αυτή η διαρροή νέων και παραγωγικών ανθρώπων στερεί από την επαρχία το απαραίτητο ανθρώπινο κεφάλαιο, καθιστώντας τις περιοχές αυτές μη ελκυστικές για νέες επενδύσεις.
Την ίδια ώρα, η γήρανση του πληθυσμού καλπάζει, δημιουργώντας εκρηκτικές ανάγκες φροντίδας ηλικιωμένων, οι οποίες είναι εξαιρετικά δύσκολο και δαπανηρό να καλυφθούν σε δυσπρόσιτες περιοχές.
Εγγυημένος χρόνος πρόσβασης και καινοτόμες λύσεις
Η μελέτη προτείνει συγκεκριμένες δέσμες μέτρων για την ανάσχεση της ερήμωσης, χαρακτηρίζοντας την ορεινότητα και τη νησιωτικότητα ως «πολλαπλασιαστές ανισοτήτων».
Μεταξύ άλλων, προκρίνεται η συνέχιση των επενδύσεων σε οδικούς άξονες, η ενίσχυση της τηλεϊατρικής και η χρήση κινητών μονάδων υγείας.
Ωστόσο, τίθεται μια αυστηρή προϋπόθεση για το μέλλον: η χρηματοδότηση εξοπλισμού και υποδομών θα πρέπει να εγκρίνεται μόνο εφόσον συνοδεύεται από δεσμευτικό και εξασφαλισμένο πλάνο στελέχωσης, ώστε να αποφευχθεί το φαινόμενο καινούργιων αλλά κενών κτιρίων.
Κεντρική θέση στις προτάσεις κατέχει η θεσμοθέτηση του «Εγγυημένου Χρόνου Πρόσβασης».
Η Ελλάδα καλείται να ορίσει έναν ελάχιστο κατάλογο υπηρεσιών, όπου το κράτος θα εγγυάται, για παράδειγμα, ότι κανένας κάτοικος της Πίνδου ή ενός ακριτικού νησιού δεν θα βρίσκεται σε απόσταση μεγαλύτερη των 30 λεπτών από δομή πρωτοβάθμιας υγείας.
Για την αντιμετώπιση του συγκοινωνιακού αποκλεισμού, προτείνεται η υιοθέτηση του μοντέλου «μεταφορές κατόπιν αιτήματος» (on-demand transport).
Πρόκειται για ευέλικτα οχήματα (μικρά λεωφορεία ή βαν) που θα δρομολογούνται βάσει συγκεκριμένων αιτημάτων των κατοίκων ενός οικισμού, καλύπτοντας τις ανάγκες μετακίνησης σε περιοχές με χαμηλή πληθυσμιακή πυκνότητα όπου τα τακτικά δρομολόγια είναι ασύμφορα.
