Βέλγιο – Το Νόμπελ Φυσικής 2026 απονεμήθηκε στον Βέλγο επιστήμονα Francis Halzen, πρωτοπόρο της σωματιδιακής φυσικής και δημιουργό του ερευνητικού προγράμματος IceCube στην Ανταρκτική.
Ο 82χρονος φυσικός αφιέρωσε μεγάλο μέρος της επιστημονικής του διαδρομής στη μελέτη των νετρίνων, σωματιδίων που είναι εξαιρετικά δύσκολο να ανιχνευθούν και μπορούν να βοηθήσουν στην κατανόηση μακρινών κοσμικών φαινομένων.
Τα σημαντικότερα με μια ματιά
- Ο Francis Halzen είναι ο δεύτερος Βέλγος που τιμάται με Νόμπελ Φυσικής, μετά τον François Englert.
- Το IceCube χρησιμοποιεί έναν κυβικό χιλιόμετρο πάγου στον Νότιο Πόλο και χιλιάδες οπτικούς αισθητήρες για τον εντοπισμό νετρίνων.
- Στο ερευνητικό πρόγραμμα συμβάλλει και ομάδα 12 ερευνητών από το UCLouvain, η οποία συμμετέχει επίσης στο KM3Net.
Πώς η Ανταρκτική έγινε εργαλείο παρατήρησης του Σύμπαντος
Η επιστημονική ιδέα που βρίσκεται πίσω από το IceCube διαμορφώθηκε τη δεκαετία του 1980, όταν ο Halzen αντιλήφθηκε ότι ο πάγος της Ανταρκτικής μπορούσε να προσφέρει κατάλληλες συνθήκες για την καταγραφή νετρίνων. Πρόκειται για σωματίδια κοσμικής προέλευσης που, όπως εξηγεί η Επιτροπή Νόμπελ, διαπερνούν την ύλη σχεδόν χωρίς να γίνονται αντιληπτά, καθιστώντας τον εντοπισμό τους ιδιαίτερα απαιτητικό.
Το πρόγραμμα που ανέπτυξε βασίζεται σε έναν τεράστιο όγκο πάγου, έκτασης ενός κυβικού χιλιομέτρου, κάτω από την επιφάνεια της παγωμένης Ανταρκτικής, στον Νότιο Πόλο. Μέσα σε αυτόν λειτουργεί ένα εξειδικευμένο τηλεσκόπιο με χιλιάδες οπτικούς αισθητήρες, οι οποίοι καταγράφουν τις φωτεινές λάμψεις που παράγονται όταν τα νετρίνα συγκρούονται με μόρια του πάγου.
Η δυνατότητα ανίχνευσης τέτοιων σπάνιων σημάτων δίνει στους επιστήμονες δεδομένα για τη διερεύνηση της προέλευσης των νετρίνων, τα οποία δεν μπορούν να παρατηρηθούν εύκολα με άλλες μεθόδους. Η Επιτροπή Νόμπελ παρουσιάζει το συγκεκριμένο σωματίδιο ως ένα από τα πιο δυσπρόσιτα στην παρατήρηση του Σύμπαντος.
Από τις μαύρες τρύπες έως τις εκρήξεις υπερκαινοφανών
Τα δεδομένα που συγκεντρώνονται μέσω του IceCube χρησιμοποιούνται για τη μελέτη ακραίων φαινομένων του διαστήματος, μεταξύ των οποίων οι μαύρες τρύπες και οι εκρήξεις υπερκαινοφανών αστέρων. Η μελέτη αυτών των σημάτων συμβάλλει και στη διερεύνηση της προέλευσης του Σύμπαντος, συνδέοντας τη σωματιδιακή φυσική με ευρύτερα ερωτήματα της αστροφυσικής.
Στην ερευνητική αυτή προσπάθεια συμμετέχει η αστροφυσικός Gwenhaël Wilberts Dewasseige, καθηγήτρια στο UCLouvain με ειδίκευση στα νετρίνα, μαζί με την ομάδα της, που αποτελείται από 12 ερευνητές. Η ίδια ομάδα συμβάλλει επίσης στο KM3Net, ένα διαφορετικό πρόγραμμα ανίχνευσης νετρίνων που βρίσκεται σε μεγάλο βάθος κάτω από την επιφάνεια της Μεσογείου.
Η διαδρομή του Francis Halzen από το Βέλγιο στις ΗΠΑ
Ο Francis Halzen γεννήθηκε το 1944 στην πόλη Tienen του Βελγίου και απέκτησε διδακτορικό στη φυσική από το Καθολικό Πανεπιστήμιο της Λουβέν. Το μεγαλύτερο μέρος της επαγγελματικής του ζωής το πέρασε στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου σήμερα διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Wisconsin–Madison, διατηρώντας παράλληλα στενούς δεσμούς με το UCLouvain.
Ο 82χρονος επιστήμονας έχει ήδη τιμηθεί με πολυάριθμες διακρίσεις και έχει δημοσιεύσει περισσότερες από 1.000 επιστημονικές εργασίες. Με τη νέα βράβευση γίνεται ο δεύτερος Βέλγος κάτοχος Νόμπελ Φυσικής, μετά τον François Englert, ο οποίος συνδέεται με το Ελεύθερο Πανεπιστήμιο των Βρυξελλών (ULB).
Η έκπληξη για το Νόμπελ και το χρηματικό βραβείο
Παρά τη μακρά επιστημονική του πορεία, ο Halzen δήλωσε σε συνέντευξή του στο Ίδρυμα Νόμπελ ότι η βράβευση τον αιφνιδίασε. «Είναι τεράστια έκπληξη. Σίγουρα δεν το περίμενα», ανέφερε, περιγράφοντας την αντίδρασή του στην ανακοίνωση.
Το βραβείο συνοδεύεται από δίπλωμα, χρυσό μετάλλιο και χρηματικό ποσό 12 εκατομμυρίων σουηδικών κορωνών, το οποίο αντιστοιχεί σε περίπου ένα εκατομμύριο ευρώ. Η διάκριση προστίθεται στις προηγούμενες επιστημονικές τιμητικές διακρίσεις του Halzen, αναγνωρίζοντας μια ερευνητική διαδρομή που συνέδεσε την αναζήτηση νετρίνων με την παρατήρηση του μακρινού Σύμπαντος.
