Ελβετία – Η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών της Ελβετίας προχωρά σε μια καθοριστική κίνηση για την ιστορική έρευνα, καθώς ανακοίνωσε επίσημα την απόφαση να ανοίξει τους μέχρι πρότινος σφραγισμένους και απόρρητους φακέλους που αφορούν τον διαβόητο ναζί εγκληματία πολέμου Γιόζεφ Μένγκελε.
Ο συγκεκριμένος άνδρας, ο οποίος έμεινε στην παγκόσμια ιστορία με το ανατριχιαστικό προσωνύμιο «Άγγελος του Θανάτου», έδρασε ως γιατρός των Βάφεν-SS στο στρατόπεδο συγκέντρωσης και εξόντωσης του Άουσβιτς στην κατεχόμενη από τα γερμανικά στρατεύματα Πολωνία.
Εκεί, ο Γιόζεφ Μένγκελε ήταν υπεύθυνος για την επιλογή των κρατουμένων που οδηγούνταν άμεσα στους θαλάμους αερίων, ενώ παράλληλα πραγματοποιούσε απάνθρωπα και σαδιστικά ιατρικά πειράματα, στοχεύοντας κυρίως μικρά παιδιά και δίδυμα αδέλφια.
Στο συγκεκριμένο στρατόπεδο εξοντώθηκαν περίπου 1,1 εκατομμύρια άνθρωποι, με τη συντριπτική πλειονότητα αυτών, σχεδόν ένα εκατομμύριο, να είναι Εβραίοι.
Αν και οι επίσημες ελβετικές αρχές δεν έχουν προσδιορίσει ακόμα το ακριβές χρονικό σημείο κατά το οποίο θα επιτραπεί η πλήρης και ελεύθερη πρόσβαση στα έγγραφα αυτά, η τρέχουσα εξέλιξη θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική.
Οι ιστορικοί και οι ανεξάρτητοι ερευνητές διεθνώς ζητούσαν επίμονα για πολλά χρόνια την απόλυτη διαφάνεια γύρω από αυτή την υπόθεση, καθώς η μεταπολεμική ζωή του εγκληματία καλύπτεται από ένα πυκνό πέπλο μυστηρίου, με έντονες υποψίες για κρυφές διαδρομές στην ευρωπαϊκή ήπειρο.
Η διαφυγή με έγγραφα του Ερυθρού Σταυρού και οι υποψίες για μυστική επιστροφή
Μετά την οριστική κατάρρευση του τρίτου Ράιχ και το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου, ο Γιόζεφ Μένγκελε κατάφερε να διαφύγει από την Ευρώπη, ακολουθώντας τα βήματα πολλών άλλων υψηλόβαθμων ναζί αξιωματούχων που αναζήτησαν καταφύγιο μακριά από τη δικαιοσύνη.
Χρησιμοποιώντας πλαστή ταυτότητα, πέτυχε να εξασφαλίσει ταξιδιωτικά έγγραφα από το ελβετικό προξενείο που λειτουργούσε στη Γένοβα της Ιταλίας, τα οποία είχαν εκδοθεί από τον Διεθνή Ερυθρό Σταυρό.
Τα έγγραφα αυτά προορίζονταν κανονικά για την προστασία ανθρώπων που είχαν μείνει χωρίς πατρίδα ή είχαν εκτοπιστεί βίαια λόγω των πολεμικών συγκρούσεων, όμως αρκετοί ναζί φυγάδες τα εκμεταλλεύτηκαν για να αποφύγουν τη διεθνή δίωξη, γεγονός για το οποίο ο Ερυθρός Σταυρός ζήτησε μεταγενέστερα επίσημα συγγνώμη.
Επισήμως, ο Μένγκελε εγκαταστάθηκε στη Νότια Αμερική, περνώντας το υπόλοιπο της ζωής του στην Αργεντινή, την Παραγουάη και τη Βραζιλία. Παρά ταύτα, επί δεκαετίες κυκλοφορούν έντονες φήμες ότι επέστρεψε κρυφά στην Ευρώπη.
Είναι επιβεβαιωμένο ότι το 1956 επισκέφθηκε την Ελβετία για διακοπές στις Άλπεις μαζί με τον γιο του, Ρολφ. Ωστόσο, η Ελβετή ιστορικός Ρεγκούλα Μπόχσλερ υποστηρίζει ότι υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις πως ο ναζί γιατρός βρέθηκε ξανά σε ελβετικό έδαφος το 1961, όταν πλέον εκκρεμούσε εις βάρος του διεθνές ένταλμα σύλληψης, μετά από προειδοποίηση των αυστριακών μυστικών υπηρεσιών.
Οι έρευνες στη Ζυρίχη και η δικαστική μάχη για το άνοιγμα των αρχείων
Η ιστορική έρευνα της Ρεγκούλα Μπόχσλερ έφερε στο φως στοιχεία για τη σύζυγο του Μένγκελε, η οποία το 1959 είχε νοικιάσει ένα διαμέρισμα στη Ζυρίχη, σε μια απλή συνοικία κοντά στο αεροδρόμιο της πόλης.
Τα αστυνομικά αρχεία της Ζυρίχης, στα οποία η ιστορικός απέκτησε πρόσβαση, αποκαλύπτουν ότι το συγκεκριμένο διαμέρισμα τέθηκε υπό επίσημη παρακολούθηση το 1961.
Οι τοπικές αρχές κατέγραψαν τότε τη σύζυγο του να οδηγεί ένα αυτοκίνητο μάρκας Volkswagen, συνοδευόμενη από έναν άγνωστο άνδρα, χωρίς όμως να επιβεβαιωθεί ποτέ αν ο άνθρωπος αυτός ήταν ο ίδιος ο Μένγκελε.
Τα αιτήματα των ερευνητών για την πλήρη πρόσβαση σε αυτούς τους φακέλους απορρίπτονταν σταθερά για δεκαετίες. Το 2019, το Ομοσπονδιακό Αρχείο της Ελβετίας ενημέρωσε την Μπόχσλερ ότι οι φάκελοι θα παρέμεναν σφραγισμένοι μέχρι το έτος 2071 για λόγους εθνικής ασφάλειας.
Η κατάσταση άλλαξε ριζικά το 2025, όταν ο ιστορικός Ζεράρ Βετστέιν προσέφυγε στα δικαστήρια, συγκεντρώνοντας 18.000 ελβετικά φράγκα μέσω crowdfunding για τη χρηματοδότηση της νομικής διαδικασίας.
Η πίεση αυτή ανάγκασε την Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών να υποχωρήσει και να ανακοινώσει το άνοιγμα των αρχείων, αν και ο Βετστέιν εκφράζει ανησυχίες για πιθανή εκτεταμένη λογοκρισία και διαγραφές στοιχείων.
Ο ρόλος της Μοσάντ και η ιστορική αμηχανία των ελβετικών αρχών
Ορισμένοι ειδικοί και ιστορικοί, όπως ο πρόεδρος της Ελβετικής Εταιρείας Ιστορίας, Σάσα Ζάλα, εκτιμούν ότι οι επίμαχοι φάκελοι ενδέχεται να περιλαμβάνουν κρίσιμες πληροφορίες για τη δράση ξένων μυστικών υπηρεσιών και κυρίως της ισραηλινής Μοσάντ.
Η Μοσάντ κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1950 αναζητούσε ενεργά τους ναζί φυγάδες στη Νότια Αμερική, έχοντας μάλιστα συλλάβει το 1960 στην Αργεντινή τον Άντολφ Άιχμαν. Πιστεύεται ότι η Μοσάντ είχε επαφές με τις ελβετικές αρχές στο πλαίσιο αυτού του ανθρωποκυνηγητού.
Παράλληλα, πολλοί αναλυτές επισημαίνουν ότι η παρατεταμένη μυστικότητα γύρω από την υπόθεση αντανακλά τη διαχρονική αμηχανία της Ελβετίας για τη στάση της κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, περίοδο κατά την οποία η χώρα απέκλεισε Εβραίους πρόσφυγες και οι ελβετικές τράπεζες διατήρησαν τις περιουσίες θυμάτων.
Ο Γιόζεφ Μένγκελε δεν λογοδότησε ποτέ στη δικαιοσύνη, καθώς πέθανε στη Βραζιλία το 1979 όπου και τάφηκε με ψευδώνυμο. Η ταυτότητά του επιβεβαιώθηκε οριστικά με εξετάσεις DNA το 1992, μετά την εκταφή της σορού του το 1985. Η τρέχουσα απόφαση για το άνοιγμα των αρχείων αποτελεί ένα βήμα προκειμένου να φωτιστεί μια από τις πλέον σκοτεινές πτυχές της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής ιστορίας.
