Ελβετία – Στις 29 Νοεμβρίου οι ψηφοφόροι της Ελβετίας θα αποφασίσουν εάν θα χαλαρώσουν οι περιορισμοί στις εξαγωγές πολεμικού υλικού, με μια αλλαγή που θα μπορούσε να επιτρέψει τη μεταπώληση ελβετικών όπλων σε τρίτες χώρες χωρίς τη σημερινή υποχρεωτική δέσμευση μη επανεξαγωγής.
Δύο πανεπιστημιακοί ειδικοί στο διεθνές δίκαιο προειδοποιούν ότι η νέα διατύπωση αυξάνει τους κινδύνους για την ουδετερότητα και τις διεθνείς υποχρεώσεις της χώρας.
Η αναθεώρηση του νόμου περί πολεμικού υλικού εγκρίθηκε από την κεντροδεξιά πλειοψηφία του Κοινοβουλίου, αλλά η Αριστερά συγκέντρωσε τις απαιτούμενες υπογραφές για δημοψήφισμα. Η βιομηχανία όπλων υποστηρίζει ότι οι σημερινοί περιορισμοί αποθαρρύνουν πελάτες του εξωτερικού, ενώ στην πολιτική αντιπαράθεση τίθεται και το ζήτημα της δυνατότητας της Ελβετίας να ελέγχει πού καταλήγουν τα προϊόντα της.
Περισσότερη ευχέρεια εξαγωγών σε 36 χώρες
Στο επίκεντρο της πρότασης βρίσκεται ένας κατάλογος 36 χωρών, αυξημένος από τις 25, προς τις οποίες η ομοσπονδιακή κυβέρνηση θα μπορεί καταρχήν να εγκρίνει εξαγωγές ακόμη κι όταν αυτές συμμετέχουν σε ένοπλη σύγκρουση. Ο νόμος προβλέπει δυνατότητα άρνησης όταν συντρέχουν «έκτακτες περιστάσεις» και το επιβάλλουν τα συμφέροντα εξωτερικής πολιτικής, ουδετερότητας ή ασφάλειας της Ελβετίας.
Οι καθηγητές διεθνούς δικαίου Marco Sassòli, από το Πανεπιστήμιο της Γενεύης, και Evelyne Schmid, από το Πανεπιστήμιο της Λωζάνης, θεωρούν ότι αυτές οι εξαιρέσεις αφήνουν υπερβολικά μεγάλο περιθώριο ερμηνείας. Έχουν χαρακτηρίσει την προτεινόμενη αναθεώρηση αντίθετη προς το διεθνές δίκαιο, αν και η Schmid διευκρινίζει ότι το συγκεκριμένο αποτέλεσμα που θεωρεί δεδομένο είναι η αύξηση του κινδύνου λήψης παράνομων αποφάσεων, όχι ότι κάθε μελλοντική έγκριση θα παραβιάζει αναγκαστικά το δίκαιο.
Η Schmid επισημαίνει πως στο παρελθόν η διακριτική ευχέρεια των κυβερνήσεων είχε συνδεθεί με προβληματικές εξαγωγές και μπορεί να αυξήσει την έκθεση του Ομοσπονδιακού Συμβουλίου σε πιέσεις. Η αμυντική βιομηχανία, από την πλευρά της, προσδοκά ότι η κυβέρνηση θα χρησιμοποιεί με ευρύ τρόπο τη δυνατότητα παρέκκλισης.
Το επίμαχο δικαίωμα μεταπώλησης και το προηγούμενο των χειροβομβίδων
Η δεύτερη βασική αλλαγή αφορά τις διαβεβαιώσεις μη επανεξαγωγής. Ενώ το υφιστάμενο σύστημα βασίζεται επί δεκαετίες σε δεσμεύσεις των αγοραστών ότι δεν θα παραδώσουν περαιτέρω το υλικό χωρίς άδεια, η αναθεώρηση καταργεί κατά κανόνα την υποχρέωση υποβολής τέτοιας δήλωσης. Το Ομοσπονδιακό Συμβούλιο θα εξακολουθεί να μπορεί να την απαιτεί σε συγκεκριμένες περιπτώσεις.
Οι επικριτές φοβούνται ότι όπλα που αρχικά πωλήθηκαν σε επιλέξιμη χώρα θα μπορούν στη συνέχεια να φτάνουν σε αποδέκτες τους οποίους η Ελβετία δεν θα ενέκρινε απευθείας, όπως αυταρχικά καθεστώτα ή χώρες σε πόλεμο. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρουν το Ηνωμένο Βασίλειο, που περιλαμβάνεται στον κατάλογο των 36 χωρών και πραγματοποιεί σημαντικές εξαγωγές όπλων προς κράτη του Κόλπου, μεταξύ αυτών τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Τα Εμιράτα έχουν κατηγορηθεί ότι υποστηρίζουν την παραστρατιωτική δύναμη RSF στον πόλεμο του Σουδάν.
Υπάρχει και προηγούμενο από ελβετικές εξαγωγές προς τα Εμιράτα. Το 2003 παραδόθηκαν χειροβομβίδες υπό τον όρο να μην επανεξαχθούν. Αργότερα διαπιστώθηκε ότι μέρος τους είχε μεταβιβαστεί σε Σύρους αντάρτες και χειροβομβίδες βρέθηκαν ακόμη και στα χέρια της οργάνωσης Ισλαμικό Κράτος, ενώ άλλες εμφανίστηκαν σε πολιτοφυλακή στην Υεμένη.
Η Schmid αναγνωρίζει ότι απόλυτη ασφάλεια δεν μπορεί να υπάρξει. Υπογραμμίζει, ωστόσο, ότι μετά τον εντοπισμό των χειροβομβίδων, η ελβετική Κρατική Γραμματεία Οικονομίας (SECO) ενίσχυσε τους ελέγχους και ότι το σημερινό πλαίσιο διαθέτει νομικές βάσεις για την αποτροπή και τον έλεγχο μη επιτρεπόμενων μεταβιβάσεων.
Οι ΗΠΑ, το Ιράν και η εξαίρεση της Ουκρανίας
Στις επίσημες επεξηγήσεις της ψηφοφορίας αναφέρεται ότι μετά την έναρξη ένοπλης σύγκρουσης των Ηνωμένων Πολιτειών με το Ιράν, τον Φεβρουάριο, δεν εγκρίθηκαν νέες αιτήσεις οριστικής εξαγωγής πολεμικού υλικού προς τις ΗΠΑ. Μπορούν, πάντως, να εγκριθούν αιτήσεις για υλικό που δεν έχει στρατιωτική σημασία για τη συγκεκριμένη σύγκρουση.
Ο αρμόδιος ομοσπονδιακός σύμβουλος Guy Parmelin έδωσε ως παράδειγμα ελβετικά εξαρτήματα που θα μπορούσαν, με τους νέους κανόνες, να ενσωματωθούν σε μαχητικά F-35 τα οποία οι ΗΠΑ θα παρέδιδαν κατόπιν στην Ολλανδία. Το παράδειγμα δείχνει τη σχεδιαζόμενη διευκόλυνση στις αλυσίδες προμηθειών, χωρίς να συνιστά εγγύηση για τον τελικό προορισμό κάθε μελλοντικής παράδοσης.
Η Ουκρανία, παρότι υπήρξε αφορμή έντονων αντιδράσεων όταν η Βέρνη δεν επέτρεψε σε άλλες χώρες να της παραδώσουν ήδη αγορασμένο ελβετικό υλικό μετά τη ρωσική εισβολή, δεν αναμένεται να ωφεληθεί από την αλλαγή. Για τη συγκεκριμένη περίπτωση εξακολουθούν να ισχύουν οι αυστηροί περιορισμοί που απορρέουν από το δίκαιο της ελβετικής ουδετερότητας.
Η αντιπαράθεση για τα ανθρώπινα δικαιώματα
Η αναθεώρηση δημιουργεί διαφωνία και ως προς τις εξαγωγές σε χώρες που παραβιάζουν συστηματικά τα ανθρώπινα δικαιώματα. Το σημερινό πλαίσιο τις απαγορεύει, ενώ το επίσημο ενημερωτικό υλικό της ψηφοφορίας διαβεβαιώνει ότι μελλοντικές εγκρίσεις θα πρέπει να συμβαδίζουν με το δίκαιο ουδετερότητας, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις λοιπές διεθνείς δεσμεύσεις.
Η Ομοσπονδιακή Καγκελαρία έχει, ωστόσο, διευκρινίσει ότι η κυβέρνηση θα μπορούσε να παρεκκλίνει από την απόλυτη απαγόρευση, εφόσον η ίδια η παράδοση δεν συμβάλλει άμεσα σε παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι πολέμιοι της αλλαγής θεωρούν τη διατύπωση υπερβολικά ανοιχτή σε ερμηνείες και εντοπίζουν αντίφαση με το μήνυμα των επίσημων επεξηγήσεων.
Η εξαγωγική βιομηχανία ελπίζει ότι η χαλάρωση των περιορισμών θα ανακτήσει την εμπιστοσύνη πελατών που αποθαρρύνονται από τις ελβετικές δεσμεύσεις. Πάντως, πρεσβευτής χώρας της ΕΕ και του ΝΑΤΟ στη Βέρνη, σε ανεπίσημη συνομιλία που περιγράφεται στο σχετικό ρεπορτάζ, εξέφρασε αμφιβολίες ότι ακόμη και μια θετική ψήφος στις 29 Νοεμβρίου θα οδηγούσε τη χώρα του σε περισσότερες αγορές ελβετικού στρατιωτικού υλικού, παρά την αύξηση των ευρωπαϊκών εξοπλισμών.
Πηγές πληροφοριών: Ελβετική Ομοσπονδιακή Διοίκηση, Ομοσπονδιακή Καγκελαρία, Κρατική Γραμματεία Οικονομίας (SECO).
